De Valkenberg
Valkenberglaan 35B
7313 BL Apeldoorn
Telefoon 055 - 3552201
Mobiel 06 - 53409048
info@devalkenberg.nl
Dit is het digitale verhalenboek van
dr Wim H. Nijhof, historicus en publicist. U vindt hier informatie over zijn boeken en over artikelen die zijn gepubliceerd in diverse tijdschriften en dagbladen. Aandachtsvelden zijn de historie van Apeldoorn, van het Nationale Park De Hoge Veluwe en van de textielindustrie in Twente. Een onderwerp van voortdurende studie is de sociale strijd in de textielstad Enschede, zijn geboorteplaats.

Wim Nijhof

De Valkenberg is een heuvel aan de westkant van Apeldoorn, niet ver van Paleis Het Loo. Hier konden vroeger de koninklijke valkeniers de reigers van verre zien aankomen, de vogels waren een prooi voor de jachtvalken.
Wim H. Nijhof woont aan de Valkenberglaan in Apeldoorn. De Valkenberg is de naam waaronder hij zijn publicitaire activiteiten uitvoert.

De Valkenberg
 

 

Fabianus en Sebastianus

De Fabianus & Sebastianuskerk Apeldoorn

H Geest Kapel

De Heilige Geest Kapel Assel

Teresiakerk

De Teresiakerk

Jan van Dongen ontwierp vele kerken in het toenmalige bisdom Utrecht. In Apeldoorn bouwde hij de Fabianus en Sebastianuskerk, de Heilige Geestkapel in Assel en de Teresiakerk

Fotografie: Wim H. Nijhof 

Een toren zo hoog als de hemel

Jan van Dongen (1896 - 1973), bouwer van kerken, kloosters en kapellen

Kerkarchitect Jan van Dongen, die in de provincies Overijssel, Gelderland, Utrecht, Drenthe, Groningen en zijn geboorteplaats Breda tussen de jaren twintig en zestig van de vorige eeuw meer dan twintig katholieke kerken, kapellen en kloosters bouwde, behoort tot de kleine groep van vernieuwende kerkarchitecten die toen het beeld van de katholieke kerkbouw in Nederland bepaalden, jonge en modern denkende architecten die driftig zochten naar een nieuwe vormentaal. Zoals Co Kropholler, Joseph Cuypers, Jan Stuyt, Granpré Molière, Hendrik Valk, Alfons Boosten, Jan van Hardeveld en Han Groenewegen. Jan van Dongen, hoe bescheiden ook, verspreidde zijn ideeën, visie en kennis onder kerkelijke autoriteiten en parochiebestuurders, kunstenaars en collega's, in lezingen en artikelen in vakbladen.

Arbeidzaam leven

In het archief van het Nederlands Architectuurinstituut in Rotterdam getuigen bijna zeventig meter archiefdozen van het arbeidzame leven van Jan van Dongen. Hij heeft in zijn geboorteplaats Breda en in de vier provincies die het aartsbisdom Utrecht toen besloeg, kerken, kloosters en kapellen gebouwd die in architectonisch en cultuurhistorisch opzicht kostbare monumenten zijn. Enkele - zoals de Fabianus & Sebastianuskerk in Apeldoorn, de Sint Franciscuskerk in Steenwijksmoer en de kerk Onze Lieve Vrouwe Maria ten Hemelopneming in Assen - zijn een rijksmonument, andere werden in de loop der jaren tot gemeentelijk monument verheven. In Apeldoorn zijn dat bijvoorbeeld de drie andere kerkelijke gebouwen van Jan van Dongen: de Teresiakerk, de Heilige Geestkapel en de Sint Josephkapel.

Lokale historie

Kerken vervullen in de kunst- en architectuurgeschiedenis een bijzondere functie, omdat zij gedurende vele eeuwen een gezicht gaven aan de heersende stijlopvattingen, van de oude Romeinen en Grieken tot in elk geval het midden van de twintigste eeuw. Door alle hoofdstukken van dit boek slingert zich dan ook de kerkgeschiedenis: de ontwikkelingen van de bouwstijlen, de liturgische ontwikkelingen die hun weerslag vonden in vooral de interieurs van kerken, de vaak behoudende visie over kerkbouw van de landelijke maar ook de plaatselijke kerkbestuurders, en ook de kerkelijke voorschriften en gewoonten, internationaal, nationaal maar zeker ook lokaal. Juist de lokale historie van het katholicisme in de dorpen en steden waar Jan van Dongen kerken bouwde, is uitvoerig beschreven, van vóór en na de Reformatie, zodat de lezer een inzicht krijgt in het leven van de katholieke gelovigen in die parochiële gemeenschappen gedurende vele eeuwen en de inzet en enthousiasme waarmee ze streefden naar een nieuwe, eigen kerk.

Torens

De titel Een toren zo hoog als de hemel is ontleend aan het bijbelboek Genesis dat verhaalt over nakomelingen van Noach die op een laagvlakte in het land Sinear, niet ver van de Euphraat, 'een toren zo hoog als de hemel' bouwden van in het vuur gebakken stukken klei en asfalt als specie. Jan van Dongen moest vaak te vuur en te zwaard zijn ideeën en ontwerpen verdedigen, vooral tegenover de katholieke gezagsdragers van het toenmalige aartsbisdom, maar vaak ook tegenover parochiebestuurders en eigenzinnige bouwpastoors, zeker als hij zijn kerk om welke reden dan ook niet kon vervolmaken met een toren. Soms was er te weinig geld en bleef de kerk verstoken van een toren of werd er een 'stompje' op gezet, een andere keer vielen zijn plannen niet in goede aarde bij de kerkelijke autoriteiten. In het Twentse dorp Bentelo duurde het zelfs twaalf jaar eer Van Dongen zijn toren op de kerk mocht zetten. De twisten over de torens vormen in dit boek het rijgsnoer voor de verhalen over de creaties van Jan van Dongen.

Drie delen

Het boek is ingedeeld in drie delen. Het eerste deel, dat vier hoofdstukken omvat, gaat over het leven en werken van Jan van Dongen, over zijn gezin, over zijn medewerkers, over Apeldoorn waar hij van 1924 tot zijn dood in 1973 woonde en werkte, zijn lezingen, zijn publicaties. Het tweede deel vormt het architectuur- en kunsthistorische kader voor de ideeën, de visie en de bouwstijl van Jan van Dongen: kerken en torens door de eeuwen heen, vanaf de eerste romaanse kerkjes in ons land tot de zakelijk-functionalistische kerken van na de Tweede Wereldoorlog. Een apart hoofdstuk vertelt in het kort de geschiedenissen van de torens van de kerken en kapellen van Jan van Dongen. Het negende hoofdstuk geeft een schets van de kerkbouw in Apeldoorn. In het derde deel komen in chronologische volgorde alle kerkelijke gebouwen aan bod die Jan van Dongen in bijna een halve eeuw bouwde in Nederland, in Aalten, Apeldoorn, Arnhem, Assen, Bentelo, Breda, Deventer, Emmen, Nunspeet, Odijk, Oosterbeek, Stadskanaal, Steenwijksmoer, Tilburg, Veenendaal Wageningen en Wilp. In het boek is aan al deze kerken een hoofdstuk gewijd. In deze verhalen wordt in het kort de geschiedenis van de katholieken in de dorps- of stadsgemeenschap beschreven, hun strijd voor een eigen kerk, de acties die nodig waren om een nieuwe kerk te bouwen, de inzet van de bouwpastoor en de parochiebestuurders, en uiteraard de kerk zelf. In het boek worden de volgende werken van Jan van Dongen uitvoerig beschreven:

 

Aalten

Sint Helenakerk

Apeldoorn

Fabianus & Sebastianuskerk Teresiakerk

H. Geestkapel in Assel

Sint Josephkapel

H. Antonius Abt in Loenen

Willibrorduskapel in Beekbergen

Sint Liduinaziekenhuis

Sint Josephstichting (Spatie)

Arnhem

Insula Dei, kapel en klooster

Assen

Kerk OLV Maria ten Hemelopneming

Bentelo

Kerk OLV van Altijddurende Bijstand

Breda

Sacramentskerk

Deventer

Klooster Karmelieten 
School voor Karmelieten

Emmen

Pauluskerk

Nunspeet

Sint Franciscuskerk

Odijk

Sint Nicolaaskerk

Oosterbeek

Sint Bernulphuskerk

Stadskanaal

Kerk Maria ten Hemelopneming

Steenwijksmoer

Sint Franciscuskerk

Tilburg

Mariahof

Veenendaal

Sint Salvatorkerk

Wageningen

Sint Janskerk

Wilp

De Lathmer

 

 





deValkenberg.nl