De Valkenberg
Valkenberglaan 35B
7313 BL Apeldoorn
Telefoon 055 - 3552201
Mobiel 06 - 53409048
info@devalkenberg.nl
Dit is het digitale verhalenboek van
dr Wim H. Nijhof, historicus en publicist. U vindt hier informatie over zijn boeken en over artikelen die zijn gepubliceerd in diverse tijdschriften en dagbladen. Aandachtsvelden zijn de historie van Apeldoorn, van het Nationale Park De Hoge Veluwe en van de textielindustrie in Twente. Een onderwerp van voortdurende studie is de sociale strijd in de textielstad Enschede, zijn geboorteplaats.

Wim Nijhof

De Valkenberg is een heuvel aan de westkant van Apeldoorn, niet ver van Paleis Het Loo. Hier konden vroeger de koninklijke valkeniers de reigers van verre zien aankomen, de vogels waren een prooi voor de jachtvalken.
Wim H. Nijhof woont aan de Valkenberglaan in Apeldoorn. De Valkenberg is de naam waaronder hij zijn publicitaire activiteiten uitvoert.

De Valkenberg
 

Jaarboek Twente 2015, over: Geschiedenis van Enschede, stad uit stoom en strijd

“Mien leeve Eènske in mien Twentelaand”

Over autobiografische elementen in het boek Geschiedenis van Enschede, stad uit stoom en strijd. De auteur beschrijft drie gebeurtenissen uit die stadsgeschiedenis die hem persoonlijk raken: de stakingen in de twintigste eeuw in de Twentse textiel, het bombardement van Enschede op 10 oktober 1943, de dag waarop hij zijn vierde verjaardag vierde in het ziekenhuis, en de discussie in de jaren vijftig in Enschede over de vraag of Enschede toen ‘een beklagenswaardige stad’ was. Lees meer >>>


‘t Inschrien 2014 nummer 3

Usselo, een wereldberoemde buurschap

Kort na het einde van de Tweede Wereldoorlog ontdekte archeoloog Cornelus Hijszeler de Laag van Usselo, die aantoonde dat er elfduizend jaar geleden jagers-verzamelaars woonden in wat nu het Usselerveen heet. Was het waar dat p[rins Maurits een nacht doorbracht bij het Mauritsboompje op de Usseler Es? Lees meer >>>


Jaarboek Twente 2013

Alphons Ariëns, het rode ‘kapleunke’ van de katholieke vakbeweing

Alphons Ariëns legde in Enschede het fundament voor de katholieke vakbeweging in Nederland. In 1889 richtte hij in het katholieke jongensschooltje van Piet Schilling, aan de Markt, de Rooms Katholieke Arbeidersvereeniging Sint Joseph op.  Lees meer >>>


Overijsselse Historische Bijdragen 127ste stuk 2012

Alphons Ariëns en Herman Schaepman, leerling en leraar, vriend en tegenstander

Alphons Ariëns en Herman Schaepman waren vrienden, vanaf de seminariejaren van Alphons waar Schaepman een van zijn leraren was. Maar gedurende de sociale strijd kwam hun relatie sterk onder druk te staan, met het gevolg dat ze niet direct als vijanden, maar wel als tegenstanders hun rol in die strijd speelden.  Lees meer >>>


MijnStadMijnDorp

Het Twentse Stelsel: instrument tegen het dreigend socialisme

In het voorjaarsnummer 2012 van MijnStadMijnDorp, Historisch Tijdschrift Overijssel, is onderstaand artikel gepubliceerd, naar aanleiding van het verschijnen van het boek Troebelen in de Twentse Textiel. Zie voor meer informatie elders op deze site of download het artikel hier.


’t Inschrien

Henriette en Richard Roland Holst, actievoerders bij staking 1902 in Enschede

De stakingen in de Twentse textiel bleven in den lande niet onopgemerkt. Vaak leidden ongeregeldheden in Enschede en andere textielgemeenten tot verhalen in veel landelijke kranten. Vaak ook stonden stakingen op de politieke agenda in Den Haag, waar Tweede Kamerleden discussieerden over onder meer het optreden van de burgemeester van Enschede, uitlatingen van vakbonsbestuurders en propagandisten. In 1902, toen de fabrieken van Van Heek & Co. en Rigtersbleek sloten en omstreeks tweeduizend arbeiders op straat stonden, kwamen natiopnaal bekende kunstenaars in het geweer en ontketenden een actie om geld bijeen te brengen voor de stakers. Het was een initiatief van het kunstenaarsechtpaar Henriette en Richard Roland Holst.  Lees meer >>>


’t Sliepsteen

Nieuwe fabrieken een zegen voor de arbeiders

Op 7 mei 1862 verwoestte een felle, door de harde wind aangewakkerde wind, het stadje Enschede. Van de vierduizend inwoners die op de 61 hectare, zeg 120 voetbalvelden, woonden, werden er 3.675 in slechts enkele uren dakloos, 660 gezinnen stonden ineens op straat. Vier kerken, het stadhuis, de Groote Sociëteit, de meeste scholen, ze bestonden niet meer, Enschede was één grote puinhoop. Ook enkele fabrieken werden een gemakkelijke prooi voor de gretige vlammenzee die met een nauwelijks te beschrijven snelheid door het stadje joeg. Welke gevolgen had deze stadsramp voor de textielindustrie? Was de ramp misschien een zegen?  Lees meer >>>


Nederlandse Ondernemers Groningen-Friesland-Drente-Overijssel 1850-1950

De familie Van Heek in Enschede, vader Gerrit Jan, de zonen Bernard en Jan Herman, voormannen van de Twentse textielindustrie.

De familie Van Heek heeft in de Twentse textielindustrie een vooraanstaande rol gespeeld. Het zijn vooral Gerrit Jan van Heek en zijn twee zonen Bernard en Jan Herman, die invloedrijk en spraakmakend zijn geweest. Van Heek & Co. wordt onder leiding van Gerrit Jan van Heek aan het begin van de twintigste eeuw de grootste industriële onderneming van Nederland met bijna 2.500 werknemers. Bernard volgt in de eerste jaren van de vorige eeuw zijn vader op, als eerste firmant van Van Heek & Co. Jan Herman leidt de spinnerij-weverij Rigtersbleek, die hij vanaf de start in 1897 tot grote bloei brengt. Hij is jarenlang de spreekbuis van de Twentse textielfabrikanten.  Lees meer >>>

 


Alphons Ariëns, de rode kapelaan van de katholieke vakbeweging

De Enschedese kapelaan Alphons Ariëns wordt in de laatste vijftien jaar van de negentiende eeuw, na zijn komst naar Enschede in 1886, de held van de katholieke vakbeweging. In de katholieke jongensschool van meester Piet Schilling op de Markt is op 3 november 1889 de Rooms-Katholieke Arbeiders Vereeniging Sint Joseph opgericht. Die dag begint in Nederland de geschiedenis van de katholieke vakbeweging. In dit elders niet gepubliceerde artikel schrijft Wim H. Nijhof over de Enschedese jaren van Alphons Ariëns.   Lees meer >>>


Overijssels Historische Bijdragen 2011

Sociale strijd in Haaksbergen met een mislukt experiment van kapelaan Ariëns

In Twente heeft vanaf de jaren zestig van de negentiende eeuw tot de teloorgang van de textielindustrie bijna een halve eeuw geleden de sociale strijd gewoed tussen de arbeiders en vakbonden enerzijds en fabrikanten en hun fabrikantenverenigingen aan de andere kant. Ook in het textieldorp Haaksbergen zijn stakingen gehouden, omdat de arbeiders vinden dat ze te weinig verdienen, te lang moeten werken, te weinig sociale voorzieningen hebben. Deze strijd heeft in Haaksbergen een bijzonder karakter gekregen door het optreden van de Enschedese kapelaan Alphons Ariëns, die voor ontslagen arbeiders een productiecoöperatie opricht. Het experiment mislukt echter.  Lees meer >>>

 


Geschiedenis Magazine

De kapelaan tegen de kapitalisten

Het Geschiedenis Magazine van april 2011 publiceerde een artikel over Alphons Ariëns, naar aanleiding van het verschijnen van het Boek Heeren en Helden van Haaksberen (zie elders op de site) in november 2010.

kapelaan1
kapelaan2
kapelaan3
kapelaan4
 

Plaatsen van herinnering Overijssel

De Bleeck in Haaksbergen

In de buurschap Honesch in Haaksbergen staat verscholen achter een brede wal van struiken en grote, oude bomen de villa De Bleeck. De gevels van het in een wat onbestemde stijl gebouwde  zijn rijk begroeid met klimop. De toren is bekroond met een naar islamitische bouwwerken verwijzende uivormige koepel. Hier aan de oever van de Buurserbeek begon de geschiedenis van de textielfabriek van Jordaan & Zonen, in het wat in een uithoek van de provincie weggedrukte dorp. Het huis is gebouwd op fundamenten van de voormalige blekerij. Op het landgoed staan nog twee monumentjes. In het uit de achttiende eeuw daterende verfhuisje, waar geweven goederen werden gekleurd, staan slordig de oude verfkuipen als stille getuigen van een al lang voorbije tijd. Het even oude bleekhuisje is uitgebouwd tot een riante woning waar nog steeds een nazaat van de stichters van het bedrijf woont. In 1912 werden de oude blekerij en ververij op deze Jordaans Beek stilgelegd. Fabrikant D.B.H. (Derk) Jordaan (1854-1925) kocht toen de bleek. Het grootste deel van de fabriek, in 1862 gebouwd, liet hij afbreken en wat bleef staan, verbouwde hij tot een eenvoudig landhuis. Zijn zoon J.H.G. Jordaan (1888-1951), in 1922 eigenaar geworden, liet het huis grondig verbouwen en uitbreiden. Later is het verkocht aan een fruitteler. Lees meer >>>

Twente komt op stoom, in: Wim Coster en Jan ten Hove, Plaatsen van herinnering Overijssel, Zwolle, 2011.


'n Sliepsteen

Bemoedigende rol van buurstad Enschede in ontwikkeling van textieldorp Haaksbergen

In de geschiedenis van het textieldorp Haaksbergen speelt buurstad Enschede, niet bemoeizuchtig maar bemoedigend, een hoofdrol. Een Enschedese ondernemer, overigens in Haaksbergen geboren, was de stimulator van de industrialisatie in het dorp. Willem Jordaan zag in Enschede het Volkspark en kocht in Haaksbergen ook een park voor arbeiders. De Enschedese architect Gerrit Beltman bouwde fabrieken en fabrikantenvilla’s.
De vermogende Ludwig van Heek, firmant van Van Heek & Co., trok midden jaren twintig van de twintigste eeuw de beurs om met anderen het noodlijdende D. Jordaan & Zonen te redden. Lees meer >>>

' Sliepsteen is het kwartaalblad van de Sitchting Historische Sociëteit Enschede-Lonneker. Dit blad publiceerd dit artikel in het zomernummer van 2001.

 


De Stentor

Hergebruik van historische gebouwen

1. Cultureel centrum in voormalige fabriek. Lees meer >>>
2. Kleinseminarie is nu school voor agenten. Lees meer >>>
3. Notariskantoor in villa van architect Wegerif. Lees meer >>>
4. Luxe appartementen in weeshuis voor jongens. Lees meer >>>
5. Appartementen op plek tricotwaren. Lees meer >>>
6. Koninklijke stallen onderdeel van museum. Lees meer >>>
7. Kleuterschool veranderde elke zondag in kerk. Lees meer >>>
8. Nonnen Caesarea maken plaats voor festiviteiten. Lees meer >>>
9. Reclamebureau in villa van papiermaker. Lees meer >>>
10. Leren en confereren in kasteeltje van wethouder. Lees meer >>>
11. Gereformeerde kerk nu van Pallas Athene. Lees meer >>>
12. Appartementen in Van Haeften Kazerne Lees meer >>>

 


 

De geschiedenis van Apeldoorn


Apeldoorn, katholiek centrum aan rand van Bible Belt

Aan de rand van de gereformeerde Bible Belt was Apeldoorn in de jaren dertig uitgegroeid tot een belangrijk centrum in katholiek Nederland. Over de eerste kerk, over de eerste nonnen, over een slimme boer en het Kleinseminarie Apeldoorn.

Koningin hield niet van Roomsen. Lees verder>>>
Katholiek dorpje rond de kerk. Lees verder>>>

Bouwmeesters in de 19de eeuw

Het thema van de Openbare Monumenten Dagen 2010 was De smaak van de 19de eeuw. In dat kader heeft Wim H. Nijhof een serie van negen artikelen gepubliceerd in de Stentor, over gebouwen en bouwmeesters uit die eeuw.

1. 'Lieflijke stilte heerscht' rond Aardhuis. Lees meer >>>
2. Eberson ontwierp Kunstzaal en paleiselijk perron. Lees meer >>>
3. De prominente loges van villa Huis op 't Loo. Lees meer >>>
4. Hij bouwde Het Kleine Loo en Apeldoorns Kanaal. Lees meer >>>
5. Raadhuis 'waardevol sieraad' voor Apeldoorn. Lees meer >>>
6. Architectuur van ambtenaar en ondernemer. Lees meer >>>
7. Kansloos ontwerp voor giga-gebouw Sociëteit Apeldoorn. Lees meer >>>
8. Het grotere Raadhuis straalde iets van grootsteedsheid uit. Lees meer >>>


Wim H. Nijhof schrijft met enige regelmaat artikelen in periodieken. Hier volgt een bloemlezing.
Voor meer informatie: wimnijhof@devalkenberg.nl


Biografisch Woordenboek Gelderland 8

Jan van Dongen, 1896-1973, kerkarchitect

Jan van Dongen, geboren in Breda, heeft na zijn huwelijk een halve eeuw in Apeldoorn gewoond. Daar kreeg hij als jong architect zijn eerste grote opdracht, het bouwen van een katholieke kerk aan de Arnhemseweg, in de nieuwe woonwijk Apeldoorn-Zuid. Het was de start van een glanzende carrière als architect van katholieke kerken in het bisdom Utrecht, dat toen ook het huidige gebied van het bisdom Groningen omvatte. Kerken, kapellen en kloosters vanVan Dongen zijn te zien in diverse dorpen en steden te zien in Gelderland, Utrecht, Overijssel, Gelderland, Drente, Utrecht en Noord-Brabant. Meer informatie over de biografie van Jan van Dongen vindt u op deze website onder de knop Boeken. Het boek heet Een toren zo hoog als de hemel. Lees meer >>>

'Deze korte biografie is in 2011 verschenen in het Biografisch Woordenboek Gelderland 8, een uitgave van Verloren in Hilversum. ISBN 9789087042103


Jaarboek Twente 2011

De textiel in Haaksbergen en Enschede, verschillen tussen een dorp en een stad

In Haaksbergen hebben nooit zwarte rookwolken de hemel verduisterd, want er waren maar enkele textielfabrieken. Het is één van de kenmerkende verschillen tussen de textielindustrie in de grote stad Enschede en in het kleine plattelandsdorp Haaksbergen. Telde Enschede enkele tientallen fabrieken, in Haaksbergen waren het er aan het begin van de twintigste eeuw maar drie. Op meer punten is er een scherp onderscheid te maken tussen de beide gemeenten: het ontstaan en de ontwikkeling van de textielindustrie, de felheid en bewogenheid van de sociale strijd, de markten waarvoor de bedrijven in Enschede en Haaksbergen werkten. Enschede kon bogen op een rijke textielelite, die zich weelde en luxe kon permitteren. De fabrikanten in Haaksbergen waren ‘de middenstanders’ van de textielindustrie. In het artikel worden deze verschillen nader belicht. Lees meer >>>

Dit artikel is gepubliceerd in het Jaarboek Twente, een uitgave van Uigeverij Twentse Welle te Enschede.


Ariëns Lezing 2010

Ariëns Lezing 2010 bij gelegenheid van de 150ste geboortedag van Alphons Ariëns, onder de titel Rooms of Rood, het dilemma van Alphons Ariëns in de sociale strijd in de textielindustrie in Twente.

Alfons Ariëns maakte naam als de rode kapelaan, die een vooraanstaande en niet altijd gewaardeerde rol heeft gespeeld in de sociale strijd in Enschede. Ter gelegenheid van de herdenking van de 150ste geboortedag van de priester op 26 april 2010 hield Wim H. Nijhof een inleiding, die naderhand in druk is verschenen. Hij belichtte vooral de rol die Ariëns speelde in de sociale strijd in Twente, als oprichter van de eerste katholieke arbeidersorganisatien RKAV St. Joseph. Lees meer >>>

De lezing is in druk verschenen en verkrijgbaar bij Stichting Sobriëtas in ’s-Hertogenbosch. www.sobrietas.nl: info@sobrietas.nl


De Stentor

Bouwmeesters in de 19de eeuw

Het thema van de Openbare Monumenten Dagen 2010 was De smaak van de 19de eeuw. In dat kader heeft Wim H. Nijhof een serie van negen artikelen gepubliceerd in de Stentor, over gebouwen en bouwmeesters uit die eeuw. 


1. 'Lieflijke stilte heerscht' rond Aardhuis. Lees meer >>>
2. Eberson ontwierp Kunstzaalk en paleiselijk perron. Lees meer >>>
3. De prominente loges van villa Huis op 't Loo. Lees meer >>>
4. Hij bouwde Het Kleine Loo en Apeldoorns Kanaal. Lees meer >>>
5. Raadhuis 'waardevol sieraad' voor Apeldoorn. Lees meer >>>
6. Architectuur van ambtenaar en ondernemer. Lees meer >>>
7. Kansloos ontwerp voor giga-gebouw Sociëteit Apeldoorn. Lees meer >>>
8. Het grotere Raadhuis straalde iets van grootsteedsheid uit. Lees meer >>>


't Inschrien

Aan Buurserbeek ontstond textielindustrie in Haaksbergen

'Veur Hoaksebarge hef benaamd de Buurserbek aait belangrijk wes', meldt de gemeente trots op haar website. In de gemeentevlag symboliseert de blauwe band de beek, waaraan het dorp haar ontstaan en ontwikkeling als textieldorp dankt. De eerste bewoners vestigden zich omstreeks 400 in het hooggelegen Buurse, ten tijde van de grote volksverhuizing die het begin van de middeleeuwen markeerde, op de vruchtbare verhogingen van de stuwwallen die waren opgedrukt door kruiend ijs. Volgende nieuwkomers trokken stroomafwaarts door de bossen, venen en moerassen en bouwden een landbouwnederzetting rondom de Hof te Haaksbergen, in het hart van het huidige dorp op een iets hoger gelegen stuk grond dat bescherming bood tegen de overstromingen van de Buurserbeek. Lees meer >>>

't Inschrien is het kwartaalblad van de Vereniging Oudheidkamer Twente. Dit artikel is gepubliceerd in nummer 2010-3.


Textielhistorische Bijdragen 2009

'Hard als het staal van hun brandkast'. De Van Heeks als hoofdrolspelers in de sociale strijd in Twente.

De fabrikanten Gerrit Jan van Heek (1837-1915) en zijn zoons (Jan) Bernard (1863-1923) en Jan (Herman) (1873-1957)waren in de eerste decennia van de twintigste eeuw de hoofdrolspelers in de sociale strijd in de textielstad Enschede. Dit artikel wil een beeld geven van de stakingen, hun achtergronden en uitkomsten belichten. Er is gebruik gemaakt van veel niet eerder onderzochte bronnen. De auteur heeft namelijk als eerste buitenstaander toestemming gekregen het persoonlijke archief van Jan van Heek te raadplegen, dat wordt beheerd door de Archiefstichting Dr. J.H. van Heek. Uit Jan van Heek’s vele briefwisselingen, met onder anderen zijn vader, zijn broers en zusters, uit de talrijke notities die hij in zijn weinige vrije uren schreef en uit vele brieven komt een uniek beeld tevoorschijn van de sociale strijd in de textielstad Enschede, die heftiger was dan waar ook in Nederland. Opmerkelijk is dat Van Heek in de nagelaten achttien dagboeken die hij bijhield vanaf zijn jeugdjaren tot kort voor zijn overlijden in 1957, over de sociale strijd in Enschede en Twente nauwelijks heeft geschreven; daarin besteedde hij vooral aandacht aan internationale politieke ontwikkelingen en familiezaken.

Het artikel beslaat 22 pagina's. Het is geïllustreerd met een portret van Jan Herman van Heek. Textielhistorische Bijdragen is een uitgave van de Stichting Textielgeschiedenis.


Overijsselse Historische Bijdragen 2009

Jan Herman van Heek (1873-1957). De tegendraadse textielbaron.

Jan van Heek, vermogend en invloedrijk textielfabrikant in Enschede, trotse kasteelheer in ‘s-Heerenberg, mecenas voor middeleeuwse bouwkunst, gedreven natuurliefhebber, internationaal vermaard kunstverzamelaar, een kwart eeuw directeur van het Rijksmuseum Twenthe. Een veelzijdig man, met een respectabele staat van dienst, een buitenbeentje, een tegendraadse textielbaron. Hij blonk in alles uit, zoals een jongere broer ooit vaststelde. Hij speelde als jochie wel op straat, met andere kinderen uit de binnenstad, maar het liefst las hij een boek, thuis op de bank voor het raam. In zijn jonge jaren al verliet hij de platgetreden paden van vele ingesleten tradities in de Twentse textielfamilies. Toen de beter gesitueerden gingen fotograferen, pakte Jan – al vanaf zijn achttiende – zijn bruinleren tekenkoffertje, dat hem later op zijn reizen over bijna alle continenten zou vergezellen. Voor de bouw van zijn fabriek Rigtersbleek koos hij een Engelse architect en wees de huisarchitect van de familie af. Zijn machines dreef hij aan met tandwielen, anderen met riemen. Niet als andere textielfabrikanten kocht hij een buitengoed in Twente, maar een kasteel, in de Liemers, tussen de adel van de omringende kastelen en havezaten. Smukten de rijken hun villa’s op met kunst uit de achttiende of negentiende eeuw, Jans passie waren de late middeleeuwen. Als directeur van het met familiekapitaal gestichte Rijksmuseum Twenthe volgde hij eigenzinnig, in weerwil van de wensen van Haagse ministers en ambtenaren, zijn eigen museale concept: kunst uit de late middeleeuwen.

Het artikel telt 36 pagina's en is verluchtigd met enkele illustraties. Overijssels Historische Bijdragen is een jaarlijkse bundel wetenschappelijke artikelen dat wordt uitgegeven door de Vereeniging tot beoefening van het Overijsselsch Regt en Geschiedenis. Meer informatie: www.vorg.nl


Jaarboek Achterhoek en Liemers 2010

Jan Herman van Heek (1873-1957). Passie voor kastelen.

De textielfabrikant Jan Herman van Heek (1873-1957) is in Achterhoek en Liemers vooral bekend als kasteelheer van Huis Bergh in ‘s-Heerenberg. Hij woonde hier vanaf het najaar 1944, nadat Duitse bezetters zijn landhuis 't Roessingh in Enschede hadden gevorderd, tot zijn overlijden op 25 januari 1957. Zijn interessante en waardevolle verzameling laatmiddeleeuwse kunstwerken, nu evenals het kasteel in beheer bij de Stichting Huis Bergh, is één van de grotere Nederlandse collecties van kunst uit deze periode. Zijn passie voor dit belangrijke tijdperk in de kunstgeschiedenis leefde hij ook uit in zijn woonplaats, waar hij een kwart eeuw directeur was van het Rijksmuseum Twenthe. In 1954 werd Jan van Heek vooral voor zijn zorg voor middeleeuwse kastelen, in Gelderland, maar ook elders in het land, benoemd tot eredoctor in de letteren en filosofie aan de Universiteit van Amsterdam. Eerder in dat jaar, op 21 januari 1952, was hij onderscheiden met de (eerste) gouden erepenning van de provincie Gelderland. In zijn dankwoord benadrukte Van Heek toen, dat – ook al was hij een geboren Twent – Gelderland hem na aan het hart lag. Want welk landsdeel bood meer aanknopingspunten met de middeleeuwen dan het oude Gelre, vroeg hij zich af. Hier lagen immers vele schatten die uit die tijd waren overgebleven: kerken, kastelen, dorpen en archivalia.

De tien pagina’s zijn geïllustreerd met tekeningen van Gelderse kastelen, gemaakt door Jan van Heek. Het Jaarboek Achterhoek en Liemers is een bundel bijdragen over de geschiedenis van deze twee delen van Gelderland. Het wordt uitgegeven door de Mr. H.J. Steenbergenstichting.


Jaarboek Twente 2010

Het einde van de Gouden Eeuw in de Twentse textiel.

De oude man, grijs, getekend door een leven van hard werken, sprak heldere taal, toen ik in een Enschede's café met hem wat filosofeerde over de kredietcrisis van 2009, de gevolgen daarvan voor veel werkers die hun baan verliezen, hun hypotheeklasten niet meer kunnen opbrengen. Hij herinnerde zich zijn jeugd, de crisisjaren dertig, toen in de stad één van de drie werkers geen werk meer had, hun gezinnen van te weinig steun moesten rondkomen, van een tientje tot elf gulden in de week kon je nauwelijks eten. De arbeiders leden vreselijke armoede en honger. ‘Als dit wat we nu beleven een crisis is, dan waren die jaren een catastrofe', relativeerde hij de klaagzangen die in 2009 alom zijn aangeheven. Eigenlijk wilde hij zeggen: 'Waar praten we nu eigenlijk over? De crisisjaren dertig waren vele malen erger.' En hij had gelijk. In het midden van de jaren dertig heersten in Enschede, de vroeger zo welvarende en nijvere industriestad, hét centrum van de Nederlandse katoenindustrie, ‘armoede en lediggang’, constateerde dr. F. Van Heek, telg uit een Enschedese fabrikantenfamilie, in zijn openbare les aan de Universiteit van Amsterdam op 30 november 1937. De beurskrach in New York op 'Zwarte Donderdag' 24 oktober 1929, tachtig jaar geleden, betekende het einde van de Gouden Eeuw van de Twentse katoenindustrie.

Het Jaarboek Twente is een uitgave van Uitgeverij Twentse Welle.


Historisch Overijssel

Een Twentse natuurliefhebber en een beetgenomen baron in Salland. Jan Herman van Heek (1873-1957).

Al voordat in 1904 bekend werd dat de gemeente Amsterdam het stadsafval in het Naardermeer wilde storten, het waren immers ‘waardeloze, onvruchtbare plassen’, stelde de Amsterdamse onderwijzer en natuurminnaar Jac. P. Thijsse voor het meer te kopen. Weinigen kenden de schoonheid van het meer, de rijkdom aan watervogels. Ondanks mismoedig makende reacties, maar dank zij steun van natuurliefhebbers uit het hele land, lukte het Thijsse voldoende geld bijeen te krijgen. Eén van de gulle gevers was de Enschedese textielfabrikant Jan Herman van Heek (1873-1957).

Het artikel, verschenen in het nummer van 5 juni 2009, is rijkelijk geïllustreerd met foto’s en enkele tekeningen van de hand van Jan van Heek. Historisch Overijssel was een cultuurhistorisch magazine van enkele organisaties op het terrein van de geschiedenis van Overijssel. Het is opgevolgd door Mijn Stad Mijn Dorp, een uitgave van Uitgeverij Waanders en het Historisch Centrum Overijssel.


Geschiedenis Magazine

Het wapen van de fabrikanten.

Textielbaron Jan van Heek en het Twentse Stelsel. 

In Twente woedde in de eerste decennia van de 20ste eeuw de sociale strijd tussen fabrikanten en arbeiders heftiger dan elders in Nederland. Eén van de machtigste mannen in de Twentse industrie was Jan Herman van Heek. 'Welk een geest van verguizing heerst er thans in Nederland.'

Het artikel verscheen in nummer 7 van jaargang 44, oktober 2009. Het is geïllustreerd met twee portretten van J.H. van Heek en twee foto’s van textielfabrieken omstreeks 1900.


Gelders Erfgoed

De Sankt Vitus in Elten. Gered door een Twentse textielmagnaat.

De vermogende Enschedese textielfabrikant Jan van Heek (1873-1957), kasteelheer van Huis Bergh in ’s-Heerenberg, had een passie voor middeleeuwse kerken. De tientallen schetsboeken die hij gedurende meer dan een halve eeuw vol tekende, bewijzen dat. Waar hij op zijn reizen over de hele wereld en op zijn trektochten door de streek ook kwam, altijd bezocht en schetste hij Romaanse en gotische kerken. Uiteraard de indrukwekkende kathedralen in Frankrijk, Engeland en Italië, maar ook de sobere dorpskerkjes bekoorden hem, in Twente, de Achterhoek, Groningen en Friesland, in het Duitse grensgebied naast de Liemers, in Xanten, Kleef en Emmerich. Maar hij tekende niet alleen kerken, hij zette zich ook in voor de restauratie van eeuwenoude vervallen bedehuizen: in Twente en in het noorden van het land dat zo rijk is aan kleine, intieme Romaanse kerkjes. In Twente spande hij zich in voor de restauratie van kerken en torens in Enschede, Borne, Losser, Weerselo en Delden. Maar zijn 'meesterwerk' werd de Sankt Vitus in Hochelten. In de entreehal van deze kerk, hoog op de Eltenberg, meldt een gedenksteen in kapitale letters: 'Nach der Zerstörung im April 1945 wurde in Zusammenarbeit mit dem Bistum Münster [...] und Monumentenzorg in Utrecht das historische Bauwerk in den Jahren 1950-1967 wiederaufgebaut. Den Anstoss zu diesen Arbeiten hat dr. J.H. van Heek in dankenswerter Weise durch persönlichen Einsatz und erste finanzielle Hilfe gegeben.'

Het artikel, gepubliceerd in Gelders Erfgoed nummer 2009-1, is geïllustreerd met tekeningen en foto’s van de kerk en twee foto’s van Huis Bergh. Het tijdschrift is het kwartaalblad van het Gelders Erfgoed Platform.


Jaarboek Twente 2009

Het kapitalistische familisme van een Enschedese textieldynastie

Het was een sterke traditie in de Twentse textielwereld: zoons van textielfabrikanten werden na hun lagere schooljaren opgeleid voor een vooraanstaande en vaak een leidende functie in het bedrijf van hun vader, dat hierdoor in het bezit van de familie bleef en een rijke inkomstenbron was voor de nieuwe generatie. Dit zogenoemde familisme was een wijze van bedrijfsvoering waarbij het kapitalistische winststreven ondergeschikt werd gemaakt aan de bloei, het aanzien en de continuïteit van de sociale positie van de familie van de kapitaalbezitters. In dit artikel beschrijft Wim H. Nijhof hoe in de familie van J.H. van Heek (1873-1957) het familisme vanaf het midden van de negentiende eeuw dit streven van generatie op generatie werd beleefd. In 1935 kwam er formeel een einde aan het familisme toen de bedrijven van J.H. van Heek en zijn broers werden omgezet in naamloze vennootschappen. Lees meer >>>


Jaarboek Twente 2008

Jan Herman van Heek, bevlogen mecenas voor middeleeuwse kerken in Twente

De Enschedese textielfabrikant Jan Herman van Heek (1873-1957) was een liefhebber van kunst en bouwkunst uit de middeleeuwen. Hij verzamelt laatmiddeleeuwse schilderijen, sculpturen en handschrift. Niet alleen zijn eigen kasteel Huis Bergh in ’s Heerenberg restaureert hij met veel liefde en zorg en geeft het weer een voornaam middeleeuws aanzien. Ook middeleeuwse kerken genieten zijn warme belangstelling. In Twente gaat zijn aandacht vooral uit naar drie oudere kerken, de Grote Kerk in Enschede, de Oude Blasius in Delden en de Stephanus in Borne, nu voor protestanten (JH is zelf vrijzinnig protestant), voor de Reformatie katholieke bedehuizen. Lees meer >>>


’n Sliepsteen herfst 2008

Vier voormannen van Van Heek & Co

Omstreeks het midden van de negentiende eeuw veranderde de komst van de stoommachine veel in de Twentse textielindustrie. Maar niet iedere fabrikant was overtuigd van de noodzaak de machines voortaan met stoom aan te drijven. In de Enschedese katoenfabriek H.J. van Heek & Zonen kwam daardoor tweespalt. Eén firmant, Hein van Heek, wilde ‘in ’t klein alleen doen’, drie anderen gingen liever mee in de technologische ontwikkelingen. Op Oudejaarsdag 1858 werd het bedrijf ontbonden en een nieuwe onderneming ging van start: Van Heek & Co. Dat is anderhalve eeuw geleden. In 1910 was het bedrijf de grootste industriële onderneming van Nederland en had daarna tot de ondergang van de textielindustrie in de jaren zestig van de vorige eeuw een leidende positie in Twente. Vier voormannen van de textieldynastie Van Heek speelden daarin een hoofdrol: Hendrik Jan van Heek (1759-1809), Hendrik Jan van Heek (1814-1872), Gerrit Jan van Heek (1837-1915) en Jan Herman van Heek (1873-1957). Dit artikel verscheen in het herfstnummer 2008 in het kwartaalblad ’n Sliepsteen van de Stichting Historische Sociëteit Enschede-Lonneker. Lees meer >>>


’n Sliepsteen zomer 2008

Het Rijksmuseum van Jan van Heek

De Enschedese textielfabrikant Jan Bernard van Heek (1863-1923), firmant van Van Heek & Co., verzamelde samen met zijn Amerikaanse echtgenote Edwina Burr Ewing schilderijen ongeveer tweehonderd schilderijen, voornamelijk uit de romantische periode in de achttiende eeuw. Hij wilde hiervoor een museum bouwen en zijn collectie en een gebouw aanbieden aan het Rijk. Helaas kon hij zijn idee niet zelf realiseren, hij overleed in 1923. Zijn broers Ludwig en Jan van Heek namen het voortouw en werkten de plannen van hun broer verder uit. In 1930 kon het Rijksmuseum Twenthe in Enschede worden geopend. Jan Herman van Heek (1873-1957) was vanaf de start tot 1956 honorair directeur. Als liefhebber van laatmiddeleeuwse kunst legde hij in de collectie van het museum sterk de nadruk op deze periode. Dit artikel verscheen in het zomernummer 2008 van ’n Sliepsteen, het kwartaalblad van de Stichting Historische Sociëteit Enschede-Lonneker.  Lees meer >>>


’t Inschrien

Jan Herman van Heek speelde voorname rol in OKT

De Enschedese textielfabrikant Jan Herman van Heek (1873-1957) heeft een halve eeuw lang – naast vele anderen – een vooraanstaande rol gespeeld in de Oudheidkamer Twente. Hij was in 1905 één van de oprichters. Vanaf het begin had hij zitting in het bestuur, tot zijn overlijden in 1957. Als vermogend ondernemer was hij in staat enkele markante aankopen van de kamer (mede) te bekostigen. Voorbeelden zijn de Hunenborg bij Volthe, het lös hoes Groot Bavel en een grote collectie tekeningen van Jan Jans. Dat de Oudheidkamer hem dankbaar was, bleek toen bestuursleden en leden bij zijn tachtigste verjaardag een zeer bijzondere tentoonstelling in het Rijksmuseum inrichtten.

Dit artikel is verschenen in ’t Inschrien, het kwartaalblad van de Vereniging Oudheidkamer Twente, nummer 2008/3.


Old Ni-js

Middeleeuwen in kasteel en museum

In 1912 kocht de Enschedese textielfabrikant J.H. van Heek (1873-1957) het kasteel Huis Bergh in ’s Heerenberg. Geleidelijk begon hij kunst te verzamelen: schilderijen en manuscripten uit de late middeleeuwen, zijn geliefde kunstperiode. Zijn collectie groeide uit tot een landelijk aandacht vragende verzameling van vooral zogenoemde Vroege Italianen. Van Heek behoorde in de jaren tussen de beide wereldoorlogen tot de vooraanstaande verzamelaars. Ook had hij veel internationale contacten met kunstkenners. Dit verhaal, verschenen in Old Ni-js, het Lijfblad van de Heemkundekring Bergh van juli 2008, behandelt vooral de geschiedenis van zijn kunstverzameling en besteedt daarnaast aandacht aan het Rijksmuseum Twenthe, waarvan hij van 1930 tot 1956 honorair directeur was. Lees meer >>>





deValkenberg.nl